BASI YARALARI VE HEMŞİRELİK HİZMETLERİ
Hemşire Özlem Koç - Yönetici Hemşire
Uzun süre aynı pozisyonda kalınırsa, vücudun belirli noktaları devamlı basınç altında kalır. Bu noktalarda dolaşım bozularak yaralar oluşur. Bu yaralara "bası yarası" denir. Yatak yarası ve dekübit
ülseri de denir.
Yaralar genellikle vücudun kemik çıkıntılarının olduğu bölgelerdeki deride ve derinin altındaki dokularda gelişir.
Devamlı basınç altında kalan bölgelerde kan dolaşımının yavaşlaması, hatta engellenmesi nedeniyle dokuların beslenmesi için gerekli olan oksijen, su ve diğer besinler dokulara ulaşamaz ve doku beslenemediği için ölür. Daha sonra içerden ölmüş olan cilt kısımları açılarak açık yara halini alır.
Bası yaralarının iyileşmesi oldukça zordur.
Önemli olan oluşmasına engel olmaktır. Bası yaralarının önlenmesinde ve iyileşmesinde hemşirenin büyük sorumluluğu vardır.
Hemşirenin öncelikli rolü;
. Risk taşıyan bireyleri saptamak,
. Gereken koruyucu önlemleri almak,
. Derinin bütünlüğünü sürdürmek için gerekli ortamı sağlamak veya korumak
Bası Bölgeleri;
. Vücudun kemik çıkıntılarının olduğu bölgeler daha çok basınç altındadır.
. Basınç altında kalan noktalar, oturma, uzanma, ayakta durma ve yatış durumuna bağlı olarak değişir.
. Buna bağlı olarak bası yaralarının oluşma noktaları farklıdır. Yani daha çok basınç yükü altında kalan bölümde yara oluşma olasılığı artar.
Sırt üstü yatarken basının en fazla olduğu bölgeler;
. Başın arka tarafı
. Kürek kemiği
. Dirsekler
. Kuyruk sokumu
. Topuklar
Yan yatarken basının en fazla olduğu bölgeler;
. Başın yan kısmı
. Kulaklar
. Omuz başları
. Dirseklerin yan tarafları
. Kaburgaların yan kısımları
. Leğen kemiğinin yan kısımları
. Dizin yan kısımları
. Ayağın ve topuğun yan kısımları
Yüz üstü yatarken en fazla bası altında kalan yerler;
. Yanak
. Çene
. Omuz başları
. Kadınlarda göğüsler
. Erkeklerde cinsel organlar
. Dizler
. Ayak baş parmakları
. Ayak bileğinin iç yan kısımları
Yan oturur durumdayken bası altında kalan yerler;
. Kuyruk sokumu
. Leğen kemiğinin alt kısımları
. Diz arkası
. Ayaklar (tabanları ya da yanları)
Şişman hastalarda özellikle bası altında kalan yerler;
. Göğüslerin altları
. Kalça kıvrım yerleri
. Karın bölgeleri
Riskin değerlendirilmesi;
Hasta bireylerde bası yarası riski değerlendirilerek, bası yarası gelişimini kolaylaştıracak faktörler saptanır.
Tanımlanan risk faktörleri, koruyucu girişimlere karar vermek için bakım veren kişilere sistemli bir yöntem sağlar.
Deri tolerans testi ile risk değerlendirilmesi yapılabilir.
Böylece şüphelenilen cilt bölümünün hasar oluşmadan ne kadar süre ile basıya dayanabileceği belirlenebilir.
Deri Tolerans Testi;
. Yüzeyle temas eden, bası altında olduğu düşünülen cilt bölgesi belirlenir.
. Bu deri bölgesine parmakla bastırılarak bir basınç uygulanır.
. Bu sırada saatin saniyesine bakılır.
. Basınçla deri beyazlaşır.
. Beyazlaşma için geçen süre saptanır.
. Basınç kesilir.
. Deri normal rengine geri döner.
. Derinin normal rengine dönme zamanı saptanır.
. Renk, parmakla basılan sürenin 2 katından daha az bir sürede normalleşmelidir.
. Eğer beyazlaşma meydana gelmez ya da derinin normal rengine dönmesi gecikirse kılcal damarlarda hasarın olduğu (beslenmenin bozuk olduğu) düşünülür.
. Bu durumda hastanın daha sık çevrilmesi gereklidir.
Koruyucu Önlemler;
Bası yaralarının önlenmesi hemşiresinin ve bakıcısının sorumluluğundadır.
Koruyucu önlemlerin amacı;
. Vücudun herhangi bir bölgesindeki basıncı azaltmak ya da ortadan kaldırmak,
. Kan dolaşımını artırmak,
. Deriyi kuru ve temiz tutmak,
. Deri kıvrımlarını ve kemik çıkıntılarını bası yarası belirtilerine karşı gözlemek,
. Yatak yarası konusunda hastanın korku ve endişelerini azaltmaktır.
Yapılması gerekenler;
1) Genel önlemler;
. Tüm riskli bireylerin ciltleri günde en az 1 kez gözden geçirilmelidir.
. Özellikle kemik çıkıntıların üzerine denk gelen bölgelere dikkat edilmelidir.
. Ciltteki ilk etkilenmeler gözden kaçabilir. Bu nedenle elle yoklayarak ciltte bir ısı artışı, sertleşme olup olmadığına da bakılmalıdır.
. Duyu kaybı olduğu bilinen bölge üzerinde 15-20 dakikadan uzun süre yatırılmamalıdır.
. Basıyı azaltan özel olarak üretilmiş yataklar (havalı, sulu ve latex, köpük, vb.) kullanılmalıdır.
. Kol ve bacaklar yastık, rulo veya havlularla desteklenmelidir.
. Simit yastıklar kullanılmamalıdır. Bunlar dokuya gelen kan akımını tamamen keserek
ödeme neden olur, bası yarası riskini artırır, yara varsa iyileşmesini de geciktirirler.
. Oturabilen hastaların pozisyonu saat başı değiştirilmelidir.
. Sandalyede oturan hastanın bacaklarının altına tabure benzeri bir şey konarak bacakları yükseltilmelidir.
2) Odanın ısısı ve nemi ayarlanmalıdır.
. Hastanın bulunduğu odanın ısısı 20 - 24 (derece) arası, nemi ise % 35-50 arasında olmalıdır. Bunun sağlanması için basit bir ısı ve nem ölçer aletin odada bulundurulması ve kontrol edilmesinin alışkanlık haline getirilmesi gerekir.
3) Günlük egzersizler yapılmalıdır.
. En hareketsiz olan hastalar en çok hareket ettirilmesi gereken kişilerdir.
. Yapılan her türlü hareket işe yarayacaktır.Bu yüzden hastalar mümkün olduğunca çok hareket ettirilmelidir.
. Vücudun hemen her bölgesinin, her uzvun ve eklemin tek tek ve defalarca hareket ettirilmesi gerekir.
. Hastanın yaptığı her hareket bir egzersizdir.
. Hastaya başkası tarafından yaptırılan her hareket de bir egzersizdir.
. Egzersiz kan dolaşımını artırır, dokuları besler, korur ve iyileşmeyi hızlandırır.
. Bilinci açık olan her hasta, kollarında az da olsa bir güç varsa, bir askıya tutunarak çok kısa süreli bile olsa vücudunu kaldırması konusunda cesaretlendirilmelidir.
. Yatağa bağımlı olan hastaların belirli aralarla yataktan sandalyeye alınıp 30 dakika kadar oturması sağlanmalıdır.
. Tekerlekli sandalye kullananların, elleri ile destek olarak sandalye üzerinde her yarım saatte bir dakika kadar kalçalarını yükseltmeye çalışması sağlanmalıdır.
. Hareket yeteneği olan hastalar yürümek için cesaretlendirilmelidir.
4) Hareket ettirmek ve pozisyon değiştirmek için bir program yapılmalıdır.
. Hareket ettirme ve pozisyon değiştirme planı 24 saatin tümünü kapsayacak şekilde yapılmalı, gece ihmal edilmemelidir.
